Composable architecture, yazılımı her biri tek bir iş yeteneğinden sorumlu bağımsız parçalardan kurma yaklaşımıdır: ödeme, arama, kimlik doğrulama, içerik ya da sipariş yönetimi gibi. Parçalar birbirleriyle yalnızca API'ler ve olaylar (event) üzerinden konuşur, hiçbiri diğerinin veritabanına ya da koduna doğrudan erişmez. Böylece herhangi bir parçayı, sistemin geri kalanını yeniden yazmadan yenileyebilir ya da yerine hazır bir hizmet koyabilirsiniz. İşin zor kısmı bu sınırların nereden geçeceğine ve her iki taraftaki verinin kime ait olduğuna karar vermek; araçlar ondan sonra gelir.
Türkçede "birleştirilebilir" ya da "bileşik mimari" diye çevrildiğini görebilirsiniz, ama yazılım ekiplerinde çoğunlukla İngilizcesi kullanılıyor. Swift'teki The Composable Architecture'ı (TCA) arıyorsanız, o ayrı bir konu: Point-Free'nin SwiftUI ve UIKit uygulamaları için geliştirdiği, uygulamayı durum (state), aksiyon ve reducer'lar etrafında kuran bir kütüphane. Bu yazı, sistemlerin bütün olarak nasıl kurulduğunu anlatıyor.
Kavramın kökeni
"Composable business" kavramını Gartner, 2020'deki IT Symposium/Xpo'nun açılış konuşmasında yaygınlaştırdı ve dört ilkeye dayandırdı: modülerlik, özerklik, orkestrasyon ve keşif (discovery). Gartner'ın araştırmalarında yapı taşı "packaged business capability" (PBC), yani paketlenmiş iş yeteneği. PBC, fiyatlandırma ya da sipariş yönetimi gibi iş tarafındaki birinin de tanıyacağı tek bir işi yapan, kendi verisi, API'si ve olaylarıyla birlikte gelen bir yazılım bileşeni.
Üyeleri çoğunlukla yazılım satıcıları ve sistem entegratörlerinden oluşan MACH Alliance ise aynı fikir için teknik bir kontrol listesi öne sürüyor: microservices, API-first, cloud-native SaaS ve headless. MACH, composable bir sisteme giden yollardan biri ve ağırlıklı olarak hazır SaaS ürünleri satın almaya dayanıyor. Başka yollar da var.
Mikroservis, headless ve MACH ile farkı
Bu dört kavram çoğu zaman birbirinin yerine kullanılıyor. Oysa her biri farklı bir seviyeyi anlatıyor:
Kavram | Neyi anlatır | Seviye |
|---|---|---|
Mikroservis | Kodun, her biri kendi verisine sahip ve ayrı ayrı yayına alınan servislere bölünmesi | Dağıtım |
Headless | Ön yüzün arka uçtan ayrılması, ikisinin API üzerinden konuşması | Sunum katmanı |
MACH | Satıcı birliğinin kontrol listesi: mikroservis, API-first, cloud-native SaaS, headless | Teknoloji seçimi |
Composable architecture | İş yeteneklerinin, her biri değiştirilebilecek ya da satın alınabilecek kadar temiz sınırlarla ayrılması | Sistem tasarımı |
Bunların her biri diğerleri olmadan da var olabilir. Ayrı bir ön yüze JSON API sunan bir monolit de headless sayılır. Servisleri birbirine o kadar bağlı mikroservis sistemleri var ki hiçbir servisi tek başına değiştiremezsiniz. Modüler bir monolit de pekâlâ composable olabilir.
Sık rastlanan bir iddiaya göre mikroservisler sistemi teknik işleve, composable mimari ise iş yeteneğine göre böler. Bu, mikroservislere haksızlık: iyi tasarlanmış mikroservisler de zaten iş yeteneklerine göre ayrılır ve her biri kendi verisini yönetir. Composable bakışın eklediği şey "yazalım mı, satın mı alalım?" sorusu. Bir yeteneğin sınırı, arkasına bir satıcının ürünü oturabilecek şekilde çizilir.
Ayrı ayrı deploy edilen servisler de şart değil. Shopify ana uygulamasını modüler bir monolit olarak tuttu: 2020'de tek kod tabanında 37 bileşen vardı ve ekip, bileşen sınırlarını aşan bağımlılıkları yakalamak için kendi geliştirdiği Packwerk aracını yaygınlaştırıyordu. İşlevler ayrı servislere yalnızca belirli gerekçelerle taşındı. Vitrin sayfalarının render edilmesi, salt okunur ve çok yüksek trafikli bir iş olduğu için ayrıldı; kredi kartı bilgilerinin saklanması ise bu verinin sistemin geri kalanından geçmemesi gerektiği için.
Bir pazar yerinin yetenek haritası
Türkiye'de çalışan bir pazar yeri düşünelim. Yeteneklerin ilk haritası kabaca şöyle çıkar:
- Kimlik ve giriş: genellikle satın alınır (Auth0, Clerk, Supabase Auth; kendi sunucunuzda çalıştırmak isterseniz Keycloak).
- Ödeme: iyzico ya da PayTR gibi bir ödeme kuruluşundan alınır.
- e-Fatura ve e-Arşiv: birçok şirket bunu bir özel entegratörün API'si üzerinden yapar.
- Arama: Algolia gibi bir hizmetten alınır ya da OpenSearch veya PostgreSQL tam metin araması ile kendiniz çalıştırırsınız; her iki durumda da sizin tanımladığınız bir arayüzün arkasında durur.
- Kampanya ve yardım sayfaları: headless bir CMS (Contentful, Sanity, Strapi).
- İlanlar, fiyat kuralları, komisyon ve eşleştirme: bunları siz yazarsınız, çünkü işin kendisi bu.
e-Fatura örneği tanıdık gelecektir: faturayı bir özel entegratör üzerinden kesiyorsanız, bu yeteneği zaten dışarıdan alıyorsunuz demektir. Entegratör değiştirmenin size kaç günlük iş çıkaracağı, o sınırı ne kadar temiz çizdiğinizin iyi bir ölçüsü.
Her yetenek kendi verisinin sahibidir. Diğerleri onun kayıtlarına yalnızca ID'leriyle başvurur. O verinin bir kısmına kendi tarafında ihtiyaç duyan yetenek bir kopya tutar ve bu kopyayı veri sahibinin yayınladığı olaylarla (listing.updated, payment.succeeded) günceller. Kimse başka bir yeteneğin tablolarına join atmaz. Parçaları değiştirilebilir kılmakta bu tek kural, herhangi bir framework ya da satıcıdan daha çok iş görür.
Kodunuzun geri kalanı sizin tanımladığınız bir arayüze bağlı olmalı; bir satıcının SDK'sına yalnızca o satıcının adaptörü dokunmalı. TypeScript ile bir taslak:
export interface ListingDocument {
id: string;
title: string;
city: string;
price: number;
updatedAt: string; // ISO 8601
}
// Uygulama kodu yalnızca ListingSearch arayüzünü import eder.
// Satıcının SDK'sını sadece o satıcıya ait adaptör import eder.
export interface ListingSearch {
upsert(listing: ListingDocument): Promise<void>;
remove(listingId: string): Promise<void>;
query(q: {
text: string;
city?: string;
maxPrice?: number;
page: number;
}): Promise<{ ids: string[]; total: number }>;
}Bu durumda Algolia'dan OpenSearch'e geçmek, kod tabanının her yerine dağılmış satıcı çağrılarını aramak yerine tek bir adaptör yazıp verileri yeniden indekslemek anlamına gelir. Bunun bir şartı var: arayüz, ürününüzün ihtiyacından yola çıkmalı. Yalnızca tek bir arama motorunda bulunan seçenekler arayüze girmeye başlarsa ya da sıralama kuralları kod deposu yerine satıcının panelinde tutulursa, geçiş yine bir projeye dönüşür.
Ne zaman değer, ne zaman değmez
Genellikle şu durumlarda karşılığını verir:
- Aynı ürün üzerinde birden fazla ekip çalışıyor ve ekipler sürekli birbirlerinin sürümünü bekliyor.
- Bir yetenek diğerlerinden çok daha sık değişiyor (arama ayarları, fiyatlandırma, içerik) ve her sürümü kendi peşinden sürüklüyor.
- Aynı arka uç birden fazla kanala hizmet veriyor: web sitesi, mobil uygulama, mağaza içi satış noktası, iş ortaklarının entegrasyonları.
- Kendiniz yazıp bakımını yapacağınız bir iş için iyi bir hazır ürün zaten var ve rekabet ettiğiniz alan orası değil.
- Bağlı kaldığınız eski bir e-ticaret paketi ya da ERP, yapmak istediğiniz her değişikliğin hızını belirliyor.
Şu durumlarda ise çoğu zaman değmez:
- Ürünün tamamı tek bir ekipte. Olmayan bir koordinasyon sorununu çözmek için dağıtık sistemlerin bedelini ödersiniz.
- Ürün yeni ve alan sınırları hâlâ oynuyor. Erken çizilen sınırlar yanlış yerlere düşer; bir sınırı iki servis arasında taşımak, aynı kod tabanının içinde taşımaktan çok daha zordur.
- Operasyonu üstlenecek kimse yok: bir düzine servis ve satıcı arasında izleme (tracing), alarm ve nöbet işi sahipsiz kalır.
- Bütçe, trafikle birlikte büyüyen birkaç ayrı SaaS faturasını kaldıramıyor.
Küçük bir ekip için çoğu zaman daha iyi bir başlangıç, ana iş alanını iyi düzenlenmiş bir monolitte tutup kenarlardaki standart işleri hazır hizmetlerden almaktır: kimlik doğrulama, ödeme, e-posta, bazen arama. Faydanın büyük kısmını operasyon yükünün küçük bir kısmıyla alırsınız; başka parçaları ileride yine ayırabilirsiniz.
Geliştirdiğimiz Finlandiya emlak arama platformu, altyapıyı hazır alıp ürünü asıl oluşturan parçaları yazmanın küçük bir örneği. Scrapy tarayıcıları her kaynaktan ilanları topluyor; Supabase'teki bir kayıt tablosu hangi tarayıcıların çalışacağını yönetiyor ve her çalışmayı kayda geçiriyor. Web sitesi Cloudflare Workers üzerinde çalışan bir Next.js uygulaması, iOS uygulaması da Expo ve React Native ile geliştirildi. Veritabanını ve barındırmayı Supabase ile Cloudflare yönetilen hizmet olarak sağlıyor; tarayıcılar, site ve uygulama ise bizim yazdığımız kod. Hiçbir satıcı bunu size MACH mimarisi diye satmaz, öyle olması da gerekmiyor.
Sistemi baştan yazmadan geçiş
- Yeteneklerinizi ve her birinin ne sıklıkla değiştiğini çıkarın. Son altı ayın ticket'ları ya da commit geçmişi yeterli. En sık değişen ve sınırları belli olanlar ilk adaylarınız; arama, içerik ve kimlik doğrulama çoğu zaman bu gruba girer.
- Mevcut sistemin önüne tek bir yönlendirme katmanı koyun. Bir API gateway ya da ince bir backend-for-frontend katmanı her çağrıyı ya eski sisteme ya da yeni yeteneğe gönderir; bir parça yer değiştirdiğinde istemciler bunu fark etmez.
- Bir yeteneği dışarı çıkarın ya da satın alın, trafiği ona kademeli olarak kaydırın. Bu, strangler fig (boğucu incir) yaklaşımı; geçişin adım adım nasıl yürüdüğünü legacy sistem modernizasyonu yazımızda anlattık. Okuma trafiğini yeni tarafa geçirmeden önce eskisiyle yenisini bir süre birlikte çalıştırıp çıktılarını karşılaştırın.
- Kontrolünüzde olmayan her sınıra bir çeviri katmanı koyun. Microsoft'un bozulma önleyici katman (anti-corruption layer) deseni iyi bir başvuru kaynağı: dış sistemin veri modelini sizinkine çeviren bir katman, böylece o sistemin tuhaflıkları sizin tasarımınıza sızmaz.
- Diğer yeteneklerin ihtiyaç duyduğu veriler için olay yayınlayın. Böylece her istekte size sormak yerine kendi kopyalarını tutabilirler.
- Bir sonraki ayrıştırmanın maliyeti getirisini geçtiğinde durun. Üç dört yeteneği dışarı alıp gerisini derli toplu bir monolitte bırakmak gayet iyi bir son noktadır.
Dördüncü adım kolayca hafife alınır. Müşterimiz Oplist için geliştirdiğimiz hastane vardiya planlama SaaS'ı, personel ve izin verisini Türkiye'deki özel hastanelerin İK ve bordro sistemlerinden canlı API entegrasyonlarıyla alıyor. Bu sistemlerde aynı personelin birden fazla kaydı olabiliyor. İzin türleri de eşit değil: hastalık izni, saatlik izin ve eğitim gibi blok izinler çizelgeyi farklı şekillerde etkiliyor ve bazıları diğerlerine göre öncelikli. Ham veriye güvenen bir planlayıcı yanlış çizelge üretir. Bu yüzden mükerrer kayıtları Oplist tarafında ayıklıyor, izin türlerine de bir öncelik sırası uyguluyoruz; kaynaktan geleni olduğu gibi kabul etmiyoruz.
Bu yaklaşımın bedeli
Bir araya getirdiğiniz her parça sizden habersiz çökebilir, isteklerinizi kısıtlayabilir ya da API'sini değiştirebilir. Canlıda işlettiğimiz sistemlerden iki örnek:
Kanada'daki bir petrol sahası hizmetleri şirketi için bir ajans iş ortağıyla birlikte kurduğumuz saha fişi otomasyonunda bir n8n iş akışı, Gmail'e gelen fiş PDF'lerini alıp bir LLM'e okutuyor ve sonuçları tarihli Google Drive klasörlerine kaydediyor. Eylül 2025'ten beri günde yaklaşık 100 belge işliyor. En sık karşılaştığımız sorun, LLM sağlayıcısının istek sınırına (HTTP 429) takılmaktı. Çözüm bir yedek yol: bir model kısıtlandığında belge alternatif bir modele gidiyor ve yine işleniyor.
EdgeHunters'ın gerçek zamanlı bahis oranı platformunda durum tersineydi. Birincil kaynak bizim yazdığımız veri toplayıcılardı; bir toplayıcı hata verdiğinde üçüncü taraf bir oran API'si otomatik olarak devreye giriyordu.
Diğer maliyetler daha sessiz birikir. SaaS bileşenleri istek, kayıt, kullanıcı ya da işlem başına fiyatlanır; sözleşmeyi imzalamadan önce bugünkü hacminizin on katında ne ödeyeceğinizi hesaplayın. Tek bir kullanıcı işlemi artık dört sistemden geçebilir; her adımda taşınan ve tek bir yerde loglanan bir istek kimliği (request ID) yoksa hata ayıklama tahmin yürütmeye döner. Her ara adım ve çeviri katmanı gecikmeyi de artırır; beş yeteneği art arda çağıran bir sayfada bu hissedilir.
Bir satıcıdan ayrılmak göründüğünden zordur. Kayıtlarınızı dışa aktarmak genellikle mümkündür, ama çalışmaya devam etmek için gereken her şeyi dışarı almak başka bir konu. Kimlik doğrulama sağlayıcılarında, parola hash'lerini dışa verip vermediklerini baştan sorun; vermiyorlarsa taşıma günü bütün kullanıcılarınız parolasını sıfırlamak zorunda kalır.
Türkiye'de hesaba katmanız gereken bir kalem daha var: KVKK. Kişisel veri işleyen bir yeteneği yurt dışında barındırılan bir SaaS'tan alıyorsanız, kişisel verileri yurt dışına aktarıyorsunuz demektir. KVKK'nın 7499 sayılı Kanunla değişen ve 1 Haziran 2024'te yürürlüğe giren 9. maddesi, hakkında yeterlilik kararı bulunmayan ülkelere aktarım için uygun güvenceler arıyor; bunlardan biri standart sözleşme. Kişisel Verileri Koruma Kurumunun duyurusuna göre standart sözleşme, imzalandıktan sonra beş iş günü içinde Kuruma bildirilmeli. Satıcıyla anlaşmadan önce sözleşmeyi kimin imzalayıp kimin bildireceğini netleştirin.
Bir yeteneği satın almadan önce sorulacaklar
- API sürümleme politikası nedir, geriye dönük uyumsuz bir değişiklikten ne kadar önce haber veriliyor?
- Önem verdiğiniz her durum değişikliği için webhook ya da olay var mı?
- Satın alacağınız pakette istek sınırları ne?
- Satıcıdan ayrılmak için gereken tüm veriyi (geçmiş, dosyalar, kimlik bilgileri) dışa aktarabiliyor musunuz?
- Bugünkü hacminizin on katında maliyet ne olur?
- Veri hangi ülkede saklanıyor ve işleniyor, bu KVKK açısından ne anlama geliyor?
- Herkese açık bir durum sayfası ve geçmiş kesinti kaydı var mı?
Sık sorulan sorular
SOA'dan farkı ne?
Servis odaklı mimari (SOA) de sistemi arayüzlerin arkasındaki servislere bölüyordu, ama genellikle ortak bir kurumsal servis veri yolu (ESB), ortak veri modelleri ve merkezi bir yönetişimle birlikte geldi; servislerin çoğu da mevcut uygulamaların etrafına sarılmış katmanlardı. Composable architecture arayüzleri koruyor, yetenekleri merkezi bir veri yolu yerine API'ler ve olaylarla bağlıyor, her yeteneğe kendi verisini veriyor ve bazı yeteneklerin satın alınacağını baştan varsayıyor.
Modüler bir monolitin zamanla yine spagettiye dönmesini nasıl önlersiniz?
Sınırları build sürecine denetletin. Çoğu teknoloji yığınında, bir modül başka bir modüle izin verilmemiş bir yoldan bağımlı olduğunda ya da onun iç koduna eriştiğinde CI'da build'i kıran bir araç var: Ruby için Packwerk, Java için Spring Modulith ya da ArchUnit, TypeScript için dependency-cruiser ya da Nx'in modül sınırı lint kuralı, Python için import-linter. Veri tarafında her modüle kendi şemasını ya da tablo önekini verin; modüller arasında join atan bir sorguyu code review'da geri çevirin.
Composable architecture yalnızca e-ticaret için mi?
Hazır ürünlerin çoğu e-ticaret ve içerik yönetimi alanında olduğu için örneklerin çoğu da oradan geliyor; karşınıza en sık "composable commerce" teriminin çıkması da bu yüzden. Aynı düşünce, dış hizmetlere bağımlı her sistem için geçerli: İK ve bordro entegrasyonları, e-Fatura, belge işleme, kimlik doğrulama.
Sisteminizin hangi parçasını satın alıp hangisini yazacağınıza birlikte karar vermek isterseniz, backend ve API geliştirme sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.
İlgili Makaleler
API Gateway Nedir? Ne İşe Yarar, Ne Zaman Gerekir?
API gateway'in ne yaptığını, load balancer ve service mesh'ten farkını, ne zaman gerektiğini ve Kong, Traefik ile AWS API Gateway arasında nasıl seçim yapılacağını anlatıyoruz.
Devamını Oku: API Gateway Nedir? Ne İşe Yarar, Ne Zaman Gerekir?gRPC Nedir? REST'ten Farkı ve Ne Zaman Kullanılmalı
gRPC nedir, .proto sözleşmesiyle nasıl çalışır, REST'ten nerede ayrılır? Servisler arasında ne zaman kullanmaya değdiğini, protobuf ile JSON'u karşılaştırdığımız kendi ölçümümüzle anlatıyoruz.
Devamını Oku: gRPC Nedir? REST'ten Farkı ve Ne Zaman KullanılmalıFintek Yazılım Çözümleri: Türkiye'de Lisans, Defter ve Mutabakat
Fintek kodunun çoğu sıradan yazılım. Zor kısımlar lisansın ve paranın kimde olduğu, bankayla her gün mutabakatı yapılan bir defter ve kart ile kimlik verisini dar bir kapsamda tutmak.
Devamını Oku: Fintek Yazılım Çözümleri: Türkiye'de Lisans, Defter ve Mutabakat
