Ürün tasarım süreci, bir ekibin henüz netleşmemiş bir sorundan yola çıkıp kullanıcıyla test edilmiş ve geliştiricilerin kodlayabileceği bir tasarıma ulaşmak için izlediği yoldur. Pratikte altı adımdan oluşur: sorunu keşfetmek, tanımlamak, çözüm seçeneklerini aramak, prototip yapıp test etmek, geliştirmeye teslim etmek ve yayından sonra sonuçlardan öğrenmek. Süreç en çok Design Council'in Double Diamond (Çift Elmas) modeliyle bilinir. Hangi modeli kullanırsanız kullanın, her adım bir kararla ve bir sonraki kişinin üzerinde çalışabileceği bir çıktıyla bitmeli.
Bu yazı dijital ürünler hakkında: web uygulamaları, mobil uygulamalar, şirket içi araçlar. Endüstriyel ürün tasarımı da aynı şekilde başlar, ardından teknik çizim, üretim prototipi ve kalıp gibi aşamalar eklenir. Biz müşterilerimiz için yazılım geliştiriyoruz; süreci, tasarımın gerçek veriyle ve gerçek sistemlerle karşılaştığı yerden görüyoruz. Aşağıda anlattıklarımızın çoğu da o noktayla ilgili.
Altı adıma kısa bir bakış
Adım | Cevapladığı soru | Çıktı | Sonraki adıma ne zaman geçilir |
|---|---|---|---|
Adım 1: Keşif | Asıl sorun ne, kimin sorunu? | Görüşme notları, kural ve kısıt listesi, gerçek veriden bir örnek | Sorunu hiçbir çözümden bahsetmeden anlatabildiğinizde |
Adım 2: Tanımlama | Hangi sorunu çözüyoruz, çözdüğümüzü nasıl anlayacağız? | Problem tanımı, başarı ölçütü, kapsam dışı listesi | Ekip ve karar verici aynı metin üzerinde anlaştığında |
Adım 3: Çözüm arama | Olası cevaplar neler? | Birkaç kaba konsept ve gerekçesiyle seçilmiş biri | En az iki gerçek seçeneği karşılaştırdığınızda |
Adım 4: Prototip ve test | Seçilen çözüm gerçek kullanıcıda işe yarıyor mu? | Prototip, test bulguları, güncellenmiş tasarım | Bir test turu yeni ve ciddi bir sorun çıkarmadığında |
Adım 5: Teslim | Geliştirici tahmin yürütmeden kodlayabilir mi? | Tüm durumları, gerçek metinleri, kuralları ve kabul kriterlerini içeren tasarım | Sıradaki iş parçası için geliştiricinin açık sorusu kalmadığında |
Adım 6: Yayın ve öğrenme | Sorun gerçekten çözüldü mü? | Ölçümler, geri bildirimler, yeni sorular | Sıradaki adıma veriyle karar verebildiğinizde |
Double Diamond'ı 2004'ten beri paylaşan Design Council aşamaları Keşfet, Tanımla, Geliştir ve Teslim Et diye adlandırıyor ve bunun doğrusal bir süreç olmadığını açıkça yazıyor. Geri dönüşler işin doğasında var. Başarısız bir kullanılabilirlik testi sizi çözüm aramaya, problem tanımınızı çürüten bir görüşme de tanımlama adımına geri gönderir. Takvimde en az bir geri dönüşe yer bırakın; bu çoğunlukla test ile çözüm arama arasında olur.
1. Keşif: ekran çizmeden önce sorunu öğrenin
Keşif adımında işin sahada gerçekte nasıl yürüdüğünü öğrenirsiniz ve bu çoğu zaman iş tanımında yazandan farklı çıkar. Bunun için genellikle kullanıcılarla görüşülür, insanlar işlerini yaparken izlenir, destek talepleri okunur, ürün zaten varsa analitik verilere bakılır. Hangisini ne zaman seçeceğinizi kullanıcı araştırması yöntemleri yazımızda anlattık.
Görüşmelerden çok daha fazla şey çıkarmanızı sağlayan iki alışkanlık var. Birincisi, insanlara ne istediklerini sormak yerine yakın zamanda yaşadıkları somut bir olayı anlattırın: "Bu ayın nöbet listesini nasıl hazırladığınızı baştan anlatır mısınız?" İnsanlar neyi kullanacaklarını pek iyi tahmin edemez ama ne yaptıklarını iyi anlatır. İkincisi, istisnalarla uğraşan kişilerle de konuşun: destek ekibi, sistem yöneticisi, Excel dosyası bozulduğunda onu düzelten kişi.
Ekiplerin en sık atladığı kısım veri ve kurallar. Görüşmeler insanların ne istediğini anlatır; elinizde gerçekte ne olacağını ise kaynak sistemler gösterir. Müşterimiz Oplist hastaneler için vardiya planlama yazılımı geliştiriyor ve bu yazılımın mühendislik ekibi biziz. Oplist'in Türkiye'deki özel hastanelerin İK ve bordro sistemleriyle canlı API entegrasyonları var. Bu entegrasyonlar, hiçbir ekran taslağında görünmeyecek iki şeyi ortaya çıkardı.
İlki: vardiya planlayan bir araç izni yalnızca "müsait değil" diye geçiştiremez. Hastalık izni, saatlik izin ve eğitim gibi blok izinler farklı kurallara bağlı; ürünün iznin türünü bilmesi gerekir. İkincisi: kaynak veriye olduğu gibi güvenemezsiniz. Hastane sistemlerinde aynı personel için mükerrer kayıtlar bulunabiliyor, bazı izin türleri de diğerlerinin önüne geçiyor. Bu yüzden mükerrer kayıtları Oplist'in içinde ayıklıyor, izinlere de bir öncelik sırası uyguluyoruz. İkisi de mühendislik kadar tasarımı da ilgilendiren kararlar ve ikisini de ekranlar çizilmeden öğrenmek çok daha ucuz.
Bu yüzden keşfe şunları da katın: gerçek veriden bir örnek alın (gerekirse anonimleştirin), duyduğunuz her iş kuralını yazın ve kuralların birbiriyle çeliştiği yerleri işaretleyin.
Görüşmeleri kaydedecekseniz KVKK'yı baştan düşünün; ses ve görüntü kaydı kişisel veridir. Kayda başlamadan önce katılımcıya kim olduğunuzu, neyi hangi amaçla kaydettiğinizi, kaydı kimlerle paylaşacağınızı, hangi hukuki sebebe dayandığınızı ve Kanun'un 11. maddesindeki haklarını anlatın. Bu bilgilendirmenin asgari içeriği Kişisel Verileri Koruma Kurumu'nun aydınlatma yükümlülüğü sayfasında sayılıyor. Kaydı açık rızaya dayandırsanız bile katılımcıyı ayrıca aydınlatmanız gerekir. Kayıtları ya da dökümlerini sunucusu yurt dışında olan bir transkripsiyon veya araştırma aracına yüklüyorsanız, bu iş 1 Haziran 2024'te yürürlüğe giren değişiklikle yenilenen 9. madde kapsamında yurt dışına aktarım sayılabilir. Ayrıntılar Kurum'un yurt dışına aktarım rehberinde.
Keşfe ne kadar zaman ayırmalı? Yeni bir ürün için haftalarla planlayın. Mevcut bir üründe iyi bilinen bir özellik için birkaç günlük görüşme ve veri incelemesi çoğu zaman yeter. Bütün iş için iki haftanız varsa aşağıdaki sade plana bakın.
2. Tanımlama: sorunu, yanlış çıkabilecek kadar net yazın
Tanımlama adımında araştırmadan çıkan malzeme, bütün ekibin çözmeyi kabul ettiği tek bir ifadeye dönüşür. İşe yarayan bir kalıp:
[Kim], [hedef] için uğraşıyor ama [engel] yüzünden [bedel] ödüyor. [Ölçülebilir işaret] gördüğümüzde sorunu çözmüş sayacağız.
Uydurma bir örnek: "Küçük mali müşavirlik bürolarındaki çalışanlar müşterilerinin aylık kayıtlarını zamanında kapatmaya çalışıyor; ama WhatsApp'tan ve e-postayla gelen gider belgelerinden hangisinin eksik olduğunu ancak beyanname döneminin son günlerinde fark ediyorlar. Bedeli mesai sonrası çalışma ve son güne sıkışan işler. Müşterilerin çoğunda eksik belgeler son tarihten en az bir hafta önce işaretlendiğinde sorunu çözmüş sayacağız."
İyi bir problem tanımı bazı çözümleri eleyecek kadar somuttur. Bu örnekte daha şık bir belge yükleme formu zayıf, eksik belge takibi ise güçlü bir cevap olur. Araştırmayla çürütülebilir de; zaten istenen bu. "Kullanıcıların daha iyi bir panele ihtiyacı var" cümlesi hiçbir zaman yanlış çıkmaz, bu yüzden seçenekler arasında karar vermeye de yardım etmez.
Kapsam dışında kalanları da aynı anda yazın. Bu liste ilk sürümü korur; bir MVP planlamanın büyük kısmı da zaten budur.
Ayrıntılı bir gereksinim dokümanı bu adımın yerini tutmaz. Doküman insanların ne istediğini kaydeder ama hangi maddenin daha önemli olduğunu ya da neyin eksik kaldığını pek söylemez; bunu ancak sorarak öğrenirsiniz. İlk müşterimiz Planard 2020'de bir bütçeleme SaaS'ı için ayrıntılı bir gereksinim dokümanıyla gelmişti; ortada henüz bir ürün yoktu. Kurucu ortağı Tolga Aybars, Clutch'taki doğrulanmış yorumunda (Ekim 2023) şunu yazdı: "SmartMaple helped us to build our app from scratch by guiding us with their questions and acted like a business partner to complete the app." Kısacası, sorularımızla yol göstererek uygulamayı sıfırdan kurmalarına yardım ettiğimizi ve uygulamayı tamamlarken bir iş ortağı gibi davrandığımızı söylüyor.
3. Çözüm arama: birden fazla cevap üretin
Sorun netleştikten sonra, birini cilalamaya başlamadan önce birkaç farklı çözüm çıkarın. Gerçekten birbirinden ayrışan iki üç yaklaşım çizin: başka bir akış, ürünün başka bir yeri ya da hiç yeni ekran yapmamak.
Son seçenek kolayca unutulur. Bir ajans iş ortağıyla birlikte bir petrol sahası hizmet şirketi için saha fişi otomasyonu kurduk. Faturalama ekibine her akşam e-postayla birleştirilmiş bir fatura raporu geliyor; her fiş de içinden çıkarılan verilerle birlikte Google Drive'da tarihli klasörlere arşivleniyor.
Seçenekler arasında ikinci adımda yazdığınız başarı ölçütüne göre karar verin. İki seçenek aşağı yukarı aynı puanı alıyorsa, yapması ve test etmesi daha ucuz olanla başlamak genellikle daha doğru.
Tasarım sprinti (design sprint), 3. ve 4. adımların sıkıştırılmış hali. GV'nin anlattığına göre Jake Knapp sprintleri 2010'da Google'da yürütmeye başlamış, 2012'de de GV'ye taşımış. Beş günlük bu yöntem pazartesi sorunun haritasını çıkarmakla başlar, cuma günü gerçekçi bir prototipi müşterilerle test etmekle biter. Tek bir "yapalım mı, yapmayalım mı" sorusunu cevaplamak için çok uygun. Sonunda elinizde test edilmiş bir prototip ve bir karar olur; geliştirmeye yetecek ayrıntılı tasarım için 5. adım yine gerekir.
4. Prototip ve test: gerçek kullanıcı, gerçek veri
Prototipi cevaplamak istediğiniz soruya göre seçin. Kâğıt eskiz ya da wireframe "bu akış mantıklı mı?" sorusunu, tıklanabilir bir prototip ise "kullanıcı görevi tamamlayabiliyor mu?" sorusunu cevaplar. Veri yoğun ya da yapay zekâ içeren özelliklerde gerçek veriyle çalışan, kodla yazılmış bir prototip çoğu zaman tek dürüst testtir. Üç düzgün satırla hazırlanmış bir taslak, gerçek ekranı bozan 40 karakterlik isimleri, mükerrer kayıtları ve boş alanları gizler.
Kod yazmak da artık çok daha ucuz, bu yüzden kodla prototip yapmak daha fazla projede mümkün. Finlandiya'daki bir emlak arama platformu için geliştirdiğimiz mobil uygulama, yapay zekâ destekli geliştirmeyle yaklaşık bir ay sürdü. Yapay zekâ kodlama araçlarını kullanmaya başlamadan önce My3PL için geliştirdiğimiz web ve mobil uygulama ise yaklaşık altı ay sürmüştü. Kapsamlar aynı değil (My3PL'de web sitesi, web uygulaması ve mobil uygulama birlikteydi; Finlandiya projesinde mobil uygulama, zaten yayında olan web sitesinin ardından geldi), o yüzden bunu kaba bir karşılaştırma olarak okuyun. İşin öbür yüzü şu: yanlış şeyi de artık daha hızlı geliştirebiliyorsunuz. Bu da ilk iki adımın ağırlığını artırıyor.
Kullanılabilirlik testinde küçük turlar yeterli. Jakob Nielsen 2000 yılında yazdığı Nielsen Norman Group makalesinde beş kullanıcının kullanılabilirlik sorunlarının yaklaşık %85'ini ortaya çıkardığını hesaplıyor ve tek seferde on beş kişiyle test etmek yerine, aralarda düzeltme yaparak beşer kişilik üç tur öneriyor. Bu hesap kullanıcıların birbirine benzediğini varsayıyor; belirgin biçimde farklı iki grubunuz varsa (birim sorumlusu ile hemşire gibi) Nielsen her gruptan üç dört kişiyle test etmeyi öneriyor. Temiz geçen bir turun neyi kanıtladığını da karıştırmayın: akışın kullanılabilir olduğunu. İnsanların ürünü isteyip istemediği ayrı bir soru; onu yayından sonra başarı ölçütü cevaplar.
Çıktıyı bir model üretiyorsa, tasarım işinin büyük kısmı o çıktının etrafındaki kontrollerdir. ABD'deki bir spor fizyoterapi kliniği için geliştirdiğimiz egzersiz programı üreticisinde LLM, sporcunun test verilerinden yola çıkıyor ve kliniğin 1.800'den fazla kayıtlık egzersiz kütüphanesinden yararlanarak bir program taslağı hazırlıyor. Antrenörler not ekleyebiliyor, programı yeniden ürettirebiliyor, herhangi bir egzersizi alternatifiyle değiştirebiliyor, sonucu beğendim ya da beğenmedim diye işaretleyebiliyor ve yazdırılabilir bir program alabiliyor.
Hata senaryosunu da her şeyin yolunda gittiği senaryo kadar test edin. Saha fişi otomasyonunda canlıya geçmeden önce veri çıkarmayı bir ay boyunca gerçek fişlerle test ettik. Canlıda hataların çoğu LLM API'lerinin istek sınırlarından (HTTP 429) çıktı; alternatif modellere geçen bir yedek yol ekledik ve belge yine işleniyor. Dışarıdaki bir API'ye dayanan bir özellik tasarlıyorsanız, o API'nin istekleri reddettiği gün kullanıcının ne göreceğine baştan karar verin.
5. Teslim: geliştiricinin tahmin yürütmek zorunda kalmadığı bir tasarım
Bir ekran yalnızca her şeyin yolunda gittiği haliyle tasarlandıysa, geri kalanını teslim tarihi baskısı altında geliştirici uydurur. Zayıf bir sürecin gizli maliyeti de en çok burada ortaya çıkar. Bir iş parçası geliştirmeye geçmeden önce tasarım şunları kapsamalı:
- Tüm durumlar: boş, yükleniyor, hata, yetki yok, eksik veri ve uç değerler (tek kayıt, binlerce kayıt, çok uzun bir isim).
- Ekranın arkasındaki iş kuralları, yazılı olarak; çelişen kurallar ve hangisinin geçerli olduğu da dahil.
- Hata mesajları ve onay metinleri dahil gerçek metinler.
- Her ekran boyutundaki davranış ve mobilde internet yokken ne olacağı.
- Erişilebilirlik. W3C'nin 5 Ekim 2023'te nihai standart olarak yayımladığı WCAG 2.2 genellikle AA seviyesinde hedeflenir. WCAG 2.2 dokuz yeni başarı kriteri ekledi; aralarında tıklama ve dokunma hedefleri için asgari boyut (bazı istisnalarla 24×24 CSS piksel) ve klavye odağındaki öğenin sabit üst menü gibi başka içeriklerin altında tamamen kaybolmaması da var.
- Tasarım sisteminden bileşenler ve tasarım tokenları; geliştirici her şeyi yeniden çizmek yerine hazır olanı kullansın.
- İkinci adımdaki başarı ölçütüne bağlı analitik olaylar.
- Test ekibinin kontrol edebileceği kabul kriterleri.
Araçlar işin rutin kısmını kolaylaştırıyor. Figma'nın Dev Mode özelliği, tasarımcının çerçeveleri ve bölümleri "geliştirmeye hazır" diye işaretlemesine ve not eklemesine, geliştiricinin de bir çerçeveyi önceki sürümleriyle karşılaştırmasına imkân veriyor. Ücretsiz Starter planında yok; Full ya da Dev lisansı gerekiyor.
Teslim, geliştirme boyunca konuşarak devam eder. Genellikle işe yarayan düzen şu: tasarım, geliştirmenin bir sprint önünde sıradaki iş parçası üzerinde çalışır ve o sırada geliştirilen kısımla ilgili sorulara da açık kalır. Her iş parçası için kısa bir açık sorular listesi tutun; iş kurallarıyla ilgili cevaplanmamış sorusu olan bir parçayı geliştirmeye başlatmayın.
6. Yayın ve öğrenme
İkinci adımda yazdığınız başarı ölçütüne geri dönün ve onu yayından önce kararlaştırdığınız bir tarihte kontrol edin; tarih belli değilse bu kontrol genellikle hiç yapılmaz. Özelliğin ürettiği destek taleplerini okuyun. Gerçek ürünü kullanmaya başlamış birkaç kullanıcıyla yeniden konuşun ve keşifte sorduğunuz "en son nasıl yaptığınızı anlatır mısınız?" sorusunu tekrar sorun.
Mümkünse ölçümü ürünün içine yerleştirin. Fizyoterapi kliniğinin program üreticisinde antrenörler her sonucu işaretleyebiliyor. 2026'daki çalışmanın bir parçası da yapay zekânın önerdiği programlarla antrenörlerin kendi programlarının karşılaştırmasını saklamak; böylece mantık geçmiş sporcular üzerinde sınanabilecek.
İki haftalık bütçe için sade plan
Tasarıma yalnızca iki hafta ayrılabiliyorsa gerçekçi bir plan şöyle görünür:
- 1–3. gün: beş altı kullanıcı görüşmesi, gerçek veriden bir örnek, yazılı bir iş kuralları listesi.
- 4. gün: problem tanımı, başarı ölçütü ve kapsam dışı listesi; üçü de karar vericiyle birlikte onaylanır.
- 5–6. gün: iki üç konsept ve aralarından seçilen biri.
- 7–8. gün: yalnızca en riskli akışın prototipi.
- 9. gün: beş kullanıcıyla test.
- 10. gün: düzeltmeler ve ilk iş parçası için teslim dokümanı.
Kesilebilecekler: persona dokümanları, büyük haritalama atölyeleri, kimsenin test etmediği ekranların cilalı görselleri. Kesilmemesi gerekenler: kullanıcıyla konuşmak, yazılı bir problem tanımı ve kod yazılmadan önce yapılan bir test.
Sık sorulan sorular
Double Diamond ile tasarım odaklı düşünme arasındaki fark ne?
İkisi de aynı fikre dayanır: çözmeden önce sorunu anla, seçenekleri genişletmekle daraltmak arasında gidip gel. Tasarım odaklı düşünmenin (design thinking) Stanford d.school'un yaygınlaştırdığı hali beş aşamadan oluşur: empati, tanımlama, fikir üretme, prototip ve test. Double Diamond ise işi problem alanı ve çözüm alanı olmak üzere iki elmasa, toplamda dört aşamaya böler. Ekibiniz hangisinin diline alışkınsa onu kullanın.
Ürün tasarımı ile UX tasarımı aynı şey mi?
Büyük ölçüde örtüşürler. UX tasarımı ürünün, onu kullanan kişi için nasıl çalıştığına odaklanır. Ürün tasarımı buna ek olarak işin yapılmaya değip değmediğini ve mühendislik ekibinin bunu yapıp yapamayacağını da tartar; bu yüzden ürün tasarımcıları ürün yöneticileri ve geliştiricilerle yakın çalışır. Küçük ekiplerde iki işi çoğu zaman aynı kişi yapar.
Sürece kimler katılmalı?
En azından bir tasarımcı, karar verebilen bir ürün sahibi ve keşiften itibaren bir geliştirici. Oplist örneğindeki izin türleri ve mükerrer kayıtlar gibi sorunları genellikle kaynak veriyi ilk okuyan kişi fark eder; o kişi de çoğu zaman geliştiricidir.
Bir web ürünü planlıyorsanız ve geliştiricilerin işin başından içinde olmasını istiyorsanız, web geliştirme sayfamızda ne tür işler yaptığımızı görebilirsiniz.
İlgili Makaleler
İnsan Kaynakları Yazılımı Seçerken Nelere Bakmalı?
İK yazılımı özlük, izin, puantaj ve bordroyu tek kayıtta toplar. Türkiye'de seçerken SGK bildirimlerini, mevzuat güncellemelerini, izin kurallarını ve KVKK tarafını kendi senaryolarınızla sınayın.
Devamını Oku: İnsan Kaynakları Yazılımı Seçerken Nelere Bakmalı?Lojistik Yazılımı: WMS mi, TMS mi, Hangisi Önce?
Lojistik yazılımı tek bir ürün değil. Hangi işletmeye WMS, hangisine TMS gerektiğini, e-İrsaliye ve U-ETDS'nin bu akışta nerede devreye girdiğini anlatıyoruz.
Devamını Oku: Lojistik Yazılımı: WMS mi, TMS mi, Hangisi Önce?Agile Scrum Metodolojisi: Roller, Etkinlikler ve İki Haftalık Sprint
Agile değerleri tanımlar, Scrum bu değerleri uygulamanın en bilinen çerçevesidir. Scrum'ı 2020 kılavuzuna göre, iki haftalık bir sprint ve örnek bir Bitti Tanımı üzerinden anlatıyoruz.
Devamını Oku: Agile Scrum Metodolojisi: Roller, Etkinlikler ve İki Haftalık Sprint
